Nhận diện lừa đảo deepfake giọng nói mạo danh tổng đài Tipclub
Có một thời, người ta tin lá thư nào gõ bằng máy chữ ngay ngắn, đóng dấu đỏ rõ ràng là thư chính thức. Rồi con dấu bị làm giả, chữ ký bị chép lại, và người đọc buộc phải học cách nghi ngờ. Giọng nói bây giờ đang đi qua đúng bước ngoặt đó. Công nghệ có thể bắt chước một giọng người chỉ từ vài chục giây ghi âm, và kẻ gian đã biết cách dùng nó. Bài này nói về cách nhận diện cuộc gọi mạo danh tổng đài Tipclub, và quan trọng hơn là thói quen khiến bạn không cần phải phân biệt thật giả bằng tai.
Ảnh: Zoshua Colah / Unsplash
Deepfake giọng nói là gì
Deepfake giọng nói là âm thanh do phần mềm tạo ra hoặc biến đổi để nghe giống một người thật, hoặc một giọng nghe chuyên nghiệp như nhân viên tổng đài. Phần mềm học từ mẫu giọng, rồi đọc bất kỳ nội dung nào theo âm sắc đó. Có hai dạng thường gặp. Dạng thứ nhất là giọng tổng hợp đọc kịch bản có sẵn, nghe mượt, không vấp. Dạng thứ hai là biến đổi giọng theo thời gian thực, để kẻ gian nói chuyện tự nhiên mà người nghe vẫn tưởng là một người khác.
Điều cần nhớ là chất lượng giọng ngày càng cao, nên cố tập "nghe ra giả" là hướng không bền. Cách an toàn là dựa vào quy trình, không dựa vào cảm giác.
Kịch bản kẻ gian hay dùng
Dù công nghệ thay đổi, kịch bản vẫn quanh quẩn vài mô-típ vì chúng hiệu quả với tâm lý con người.
Mô-típ thứ nhất là cảnh báo khẩn. Giọng nói tự xưng bộ phận hỗ trợ cho biết tài khoản của bạn có đăng nhập lạ hoặc sắp bị khoá, cần xử lý ngay.
Mô-típ thứ hai là ưu đãi hoặc hoàn tiền. Họ nói bạn đủ điều kiện nhận một khoản, chỉ cần xác nhận vài thông tin.
Mô-típ thứ ba là hỗ trợ kỹ thuật. Họ hướng dẫn bạn cài một ứng dụng, mở chia sẻ màn hình, hoặc bấm vào một đường dẫn gửi qua tin nhắn.
Mô-típ thứ tư là mượn giọng người quen. Kẻ gian dùng đoạn ghi âm lấy từ mạng xã hội để giả giọng người thân, bạn bè, rồi nhờ bạn "gửi giúp mã" hoặc "xác nhận hộ".
Điểm chung của cả bốn là cùng tạo cảm giác gấp gáp, cùng muốn kéo bạn ra khỏi kênh chính thức, và cùng xoay quanh việc lấy một thứ: mã xác nhận, mật khẩu hoặc quyền điều khiển thiết bị.
Dấu hiệu nhận biết
Không dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối, nhưng khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện thì mức nghi ngờ nên tăng mạnh.
- Cuộc gọi đến bất ngờ và bạn không hề yêu cầu hỗ trợ trước đó.
- Người gọi thúc ép phải làm ngay, cấm bạn cúp máy hay hỏi lại.
- Họ yêu cầu mật khẩu, mã OTP, mã khôi phục hoặc ảnh chụp màn hình có chứa mã.
- Họ muốn bạn cài ứng dụng điều khiển từ xa hoặc bấm vào đường dẫn lạ.
- Nhịp nói đều bất thường, ít tạp âm nền, ngắt nghỉ và nhấn nhá lạ, hoặc chậm phản hồi khi bạn hỏi chen ngang.
- Họ né tránh những câu hỏi đòi xác minh, hoặc trả lời vòng vo.
Một mẹo nhỏ là đặt một câu hỏi bất ngờ ngoài kịch bản, hoặc đề nghị gọi lại sau ít phút. Kẻ dùng kịch bản có sẵn thường lúng túng hoặc nài ép bạn ở lại trên đường dây.
Quy tắc vàng: cúp máy và gọi lại qua kênh chính thức
Đây là điều đáng khắc vào bàn phím nhất. Nếu có cuộc gọi tự nhận là từ Tipclub, hãy bình tĩnh làm theo thứ tự sau.
- Không xác nhận bất cứ thông tin cá nhân hay thông tin tài khoản nào trong cuộc gọi.
- Nói rằng bạn sẽ tự liên hệ lại và cúp máy, dù đối phương phản đối.
- Tự mở ứng dụng hoặc trang chính thức mà bạn đã lưu từ trước, tìm kênh hỗ trợ được công bố ở đó rồi liên hệ qua kênh ấy. Đừng gọi lại vào số vừa gọi cho bạn, cũng đừng dùng số mà người gọi đọc cho bạn.
- Kiểm tra thông báo trong tài khoản. Nếu thật sự có vấn đề, nó sẽ hiện ở đó, không cần ai phải thúc bạn qua điện thoại.
- Nếu bạn nghi mình đã lỡ tiết lộ điều gì, đổi mật khẩu từ thiết bị tin cậy, đăng xuất mọi phiên lạ và báo cho kênh hỗ trợ chính thức.
Quy tắc này hiệu quả vì nó không phụ thuộc vào việc giọng nghe thật hay giả. Kể cả khi đó đúng là nhân viên thật, họ cũng sẽ hiểu và chờ bạn tự gọi lại.
Không cung cấp OTP, trong bất cứ hoàn cảnh nào
Mã xác nhận một lần là con dấu thứ hai của tài khoản. Nhân viên hỗ trợ thật không cần bạn đọc mã ấy để tra cứu một yêu cầu thông thường. Lý do rất đơn giản: mã sinh ra để chứng minh bạn đang là người cầm máy, và nếu bạn đọc nó cho ai khác thì chính nó đã mất tác dụng. Bất cứ ai hỏi mã, dù lý do nghe hợp lý đến đâu, hãy coi đó là dấu hiệu báo động. Điều này áp dụng cả với giọng nghe giống người thân, vì người thân thật sẽ không phiền nếu bạn xác minh lại bằng một cuộc gọi khác.
Những thói quen phòng thủ nên có
Hãy thống nhất với người nhà một câu hỏi xác minh chỉ hai bên biết, dùng khi có ai nhờ chuyện nhạy cảm qua điện thoại. Hạn chế đăng đoạn ghi âm giọng nói dài lên nơi công khai. Bật chặn cuộc gọi lạ nếu máy hỗ trợ. Kể cho người lớn tuổi trong nhà nghe về kiểu lừa này, vì họ thường là mục tiêu ưa thích. Và nếu có cuộc gọi khiến bạn run tay, hãy cho phép mình dừng lại năm phút. Một quyết định không bị ép gần như luôn tốt hơn một quyết định vội.
Lá thư đóng dấu đỏ ngày xưa ai cũng tin, rồi người ta học cách gọi điện hỏi lại toà soạn. Giọng nói ngày nay cũng thế. Thói quen gọi lại qua kênh chính thức là thứ không công nghệ nào làm giả nổi.
Nội dung về Tipclub dành cho người từ đủ 18 tuổi và mang tính tham khảo. Mỗi người cần tuân thủ pháp luật tại nơi cư trú, đặt giới hạn giải trí hợp lý và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Nếu bạn nghi ngờ mình đã bị lừa, hãy liên hệ kênh hỗ trợ chính thức và cơ quan chức năng tại địa phương.