Phân biệt nghiện hành vi và giải trí lành mạnh quanh Hitclub
Mỗi trang giấy đánh máy đều có lề. Chữ nằm trong lề thì gọn gàng; chữ tràn ra ngoài thì trang giấy bắt đầu nhem nhuốc. Giải trí cũng có một lề như vậy, và điều khó là ranh giới ấy hiếm khi được kẻ đậm. Bài này là một tấm thước nhỏ giúp bạn tự đo xem việc dùng Hitclub của mình đang nằm trong lề hay đã bắt đầu tràn ra. Xin nói trước: đây là hiểu biết phổ thông để tự quan sát, không phải chẩn đoán, và không thay thế ý kiến của chuyên gia.
Ảnh: Markus Winkler / Unsplash
Thế nào là giải trí lành mạnh
Một hoạt động giải trí lành mạnh có vài đặc điểm dễ nhận ra. Bạn chủ động chọn bắt đầu và chủ động chọn dừng. Thời gian và ngân sách dành cho nó nằm trong mức bạn đã đặt từ trước. Nó không chen vào công việc, học tập, giấc ngủ hay các mối quan hệ. Sau khi dừng, tâm trạng của bạn nhìn chung bình thường hoặc dễ chịu. Và nếu phải nghỉ vài ngày, bạn chỉ thấy hơi tiếc chứ không bứt rứt.
Nói gọn, giải trí lành mạnh là thứ bạn điều khiển, chứ không phải thứ điều khiển bạn. Nó là một phần của cuộc sống, không phải trung tâm mà mọi thứ khác phải xoay quanh.
Nghiện hành vi nhìn từ ngoài như thế nào
Thuật ngữ "nghiện hành vi" dùng để chỉ tình trạng một hành vi, dù không dùng chất nào, trở thành thứ người ta khó kiềm chế dù biết nó gây hại. Mấu chốt không nằm ở số giờ hay số tiền tuyệt đối, vì mỗi người một hoàn cảnh, mà nằm ở mất quyền kiểm soát và hệ quả tiêu cực.
Những tiêu chí thường được nhắc tới gồm: khó dừng lại dù đã tự hứa; cần dành càng lúc càng nhiều thời gian hay tiền để có cùng mức hứng thú; bứt rứt, cáu gắt khi không thể tham gia; nghĩ về nó gần như suốt ngày; dùng nó để trốn tránh căng thẳng hay cảm xúc khó chịu; nói dối người thân về mức độ tham gia; bỏ bê công việc, học tập hoặc quan hệ vì nó; và tiếp tục dù đã thấy rõ tác hại. Một vài dấu hiệu đơn lẻ chưa kết luận được gì, nhưng nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện và kéo dài là điều đáng nghiêm túc xem xét.
Thang tự đánh giá bảy câu hỏi
Hãy ngồi yên một lúc, và trả lời thật lòng bằng "không bao giờ", "thỉnh thoảng", hay "thường xuyên" cho mỗi câu, nghĩ về ba tháng gần đây.
Một, tôi có chơi lâu hơn hoặc chi nhiều hơn dự định ban đầu không. Hai, tôi có thấy khó chịu, bồn chồn khi phải nghỉ không. Ba, tôi có dùng nó để quên đi lo âu, buồn chán hay áp lực không. Bốn, tôi có giấu hoặc giảm nhẹ mức độ tham gia với người thân không. Năm, tôi có bỏ lỡ việc quan trọng, như giờ làm hay bữa cơm gia đình, vì nó không. Sáu, tôi có vay mượn hoặc dùng khoản tiền vốn dành cho việc thiết yếu không. Bảy, tôi có từng thử giảm bớt nhưng không thành không.
Đừng quá bận tâm đến việc cộng điểm chính xác. Hãy nhìn bức tranh chung: nếu phần lớn câu trả lời nằm ở cột "không bao giờ", bạn nhiều khả năng đang giữ tốt. Nếu có nhiều "thường xuyên", đặc biệt ở các câu năm, sáu, bảy, thì đã đến lúc dừng lại và hành động, chứ không đợi thêm.
Dấu hiệu leo thang cần để ý
Sự leo thang thường diễn ra chậm, như vết mực lan dần trên giấy thấm. Hãy theo dõi những xu hướng sau: số giờ mỗi tuần tăng đều; khoản chi mỗi lần lớn dần; khoảng cách giữa các lần ngắn lại; bạn bắt đầu chơi vào giờ ngủ hoặc giờ làm; cảm xúc sau mỗi lần chuyển từ vui sang trống rỗng hoặc tội lỗi; và xuất hiện suy nghĩ "chơi thêm để lấy lại những gì đã mất".
Suy nghĩ cuối đặc biệt đáng lưu ý. Nó cho thấy mục đích đã đổi từ giải trí sang gỡ gạc, và đó là đường trượt nguy hiểm. Một công cụ hữu ích là cuốn nhật ký ngắn ghi số giờ và khoản chi mỗi tuần: những con số viết ra khó chối cãi hơn trí nhớ, và chúng giúp bạn thấy xu hướng trước khi nó thành vấn đề.
Vẽ ranh giới giữa giải trí và mất kiểm soát
Ranh giới của mỗi người khác nhau, nhưng bạn có thể dựng các hàng rào tự bảo vệ trước khi cần đến chúng. Đặt ngân sách giải trí cố định, tách biệt khỏi tiền sinh hoạt, và coi như đã tiêu xong khi hết. Đặt trần thời gian mỗi buổi và mỗi tuần, dùng đồng hồ báo thức để tự nhắc. Quy định các khung giờ không dùng, như bữa ăn, giờ ngủ, giờ làm việc. Dành vài ngày không dùng mỗi tuần. Không dùng khi đang căng thẳng, giận dữ hay buồn bã. Và tuyệt đối không dùng tiền đi vay.
Hãy thử một phép thử đơn giản: nghỉ hẳn bảy ngày. Nếu bạn làm được dễ dàng, đó là tin tốt. Nếu bạn thấy rất khó, bứt rứt hoặc tìm đủ lý do để phá lệ, đó là thông tin quan trọng về mối quan hệ của bạn với hoạt động này.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy tìm sự giúp đỡ khi bạn thấy mình đã thử tự giảm nhiều lần mà không thành; khi tài chính, công việc, học tập hay quan hệ gia đình bắt đầu bị ảnh hưởng thật sự; khi bạn thường xuyên lo âu, trầm cảm, mất ngủ; hoặc khi có ý nghĩ tự làm hại bản thân. Trường hợp cuối cần được ưu tiên tuyệt đối: hãy liên hệ ngay người thân tin cậy, cơ sở y tế hoặc đường dây hỗ trợ sức khỏe tâm thần tại địa phương.
Tìm sự hỗ trợ không phải là yếu đuối. Bác sĩ, nhà tâm lý và các tổ chức hỗ trợ cộng đồng có kinh nghiệm với những tình huống này, và nói chuyện sớm luôn dễ hơn nói chuyện muộn. Việc kể với một người đáng tin thường đã là nửa bước nhẹ nhõm.
Gập lại tờ giấy
Chữ tràn lề không có nghĩa là tờ giấy hỏng, miễn là ta nhận ra và chỉnh lại kịp thời. Hãy kiểm tra bản thân định kỳ, trung thực với con số và cảm xúc của mình, và giữ Hitclub chỉ ở vị trí một thú vui có giới hạn.
Lưu ý: dịch vụ giải trí trực tuyến chỉ dành cho người từ đủ 18 tuổi trở lên. Hãy tuân thủ pháp luật nơi bạn cư trú, đặt giới hạn thời gian và ngân sách rõ ràng, và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp khó khăn trong việc kiểm soát, hãy tìm sự hỗ trợ chuyên môn càng sớm càng tốt.
Tham khảo thông tin tại Hit club.